Economie
Economie groeit 0,6 procent, overheid 8 miljard euro tekort: de CBS-cijfers uitgelegd
Het CBS stelde de groei in het tweede kwartaal bij van 0,4 naar 0,6 procent. Tegelijk bleven de inkomsten van de overheid in het eerste halfjaar 8 miljard euro achter bij de uitgaven. Hoe dat samengaat, en waarom de schuld toch niet opliep.
· Redactie Financieel Magazine
Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) bracht op woensdag 23 september 2026 vier berichten tegelijk naar buiten: over de groei, het inkomen van huishoudens, de winst van bedrijven en de overheidsfinanciën. De economie groeide in het tweede kwartaal met 0,6 procent ten opzichte van het eerste kwartaal, meer dan de 0,4 procent die het CBS eind juli meldde. En toch gaf de overheid in de eerste helft van 2026 zo'n 8 miljard euro meer uit dan ze binnenkreeg.
Dat lijkt tegenstrijdig, maar is het niet als je weet hoe de cijfers tot stand komen en wat ze meten.
Eerste en tweede berekening: waarom 0,4 procent 0,6 werd
Het CBS maakt van elk kwartaal meer dan één berekening. De eerste volgt 30 dagen na afloop van het kwartaal, de tweede ongeveer 85 dagen erna. Daartussen komt informatie binnen uit onder meer de bouw, de zakelijke dienstverlening, de horeca, de zorg en de financiële instellingen, legt het CBS uit.
Deze keer viel die aanvulling gunstig uit. Volgens het CBS groeiden de export, vooral van diensten, en de consumptie door huishoudens harder dan eerst geraamd. Ook het banenbeeld draaide om: de eerste berekening gaf een daling van 8 duizend banen, de tweede een stijging van 15 duizend. Vergeleken met een jaar eerder groeide de economie 1,6 procent, tegen 1,3 procent in de eerste berekening.
Hoe groot is zo'n bijstelling? Volgens het CBS verschilden eerste en tweede berekening in de jaren 2021-2025 gemiddeld 0,2 procentpunt, met als uitersten min 0,4 procentpunt in 2024 en plus 0,7 procentpunt in 2021. CBS-hoofdeconoom Peter Hein van Mulligen sprak volgens de NOS van "een optelsom van plussen".
Waar de groei vandaan komt
Volgens de tweede berekening kwam de groei vooral van drie posten: de consumptie door huishoudens, het handelssaldo (export min import) en de consumptie door de overheid. Het handelssaldo was in de eerste berekening van 30 juli nog licht negatief, omdat de invoer harder steeg dan de uitvoer.
Achter de consumptie zit inkomen. Het reëel beschikbaar inkomen van huishoudens, dus gecorrigeerd voor prijsstijgingen, lag in het tweede kwartaal 0,7 procent hoger dan een jaar eerder, meldt het CBS. Werknemers kregen samen 5 procent meer aan lonen en andere beloningen, door hogere cao-lonen en meer banen. De ontvangen uitkeringen stegen met 7,4 procent, onder meer omdat veel uitkeringen meebewegen met het minimumloon, dat met 4,6 procent omhoogging.
Ook bedrijven hielden meer over. De brutowinst voor belasting van niet-financiële bedrijven kwam in het tweede kwartaal uit op 93,2 miljard euro, 5,1 miljard euro meer dan een jaar eerder, meldt het CBS.
Het Centraal Planbureau (CPB) rekent in zijn Macro-Economische Verkenning 2027, gepubliceerd op 15 september 2026, met een groei van 1,4 procent in 2026 en 1,2 procent in 2027.
Waarom er toch een tekort is
De overheid gaf in het eerste halfjaar van 2026 273 miljard euro uit, 5 procent meer dan in dezelfde periode van 2025. Aan inkomsten kwam 265 miljard euro binnen, een stijging van 4 procent. Het verschil is het grootste tekort in een eerste jaarhelft sinds 2021, toen de coronacrisis op de overheidsfinanciën drukte, meldt het CBS. Halverwege 2025 was het tekort nog bijna 5 miljard euro.
Volgens het CBS liepen de uitgaven vooral op door de sociale uitkeringen, die met 8 miljard euro stegen. De apparaatskosten, zoals salarissen en inkopen, namen toe tot 92 miljard euro, en Nederland droeg bijna 2 miljard euro meer af aan de Europese Unie. Aan de inkomstenkant brachten de loon- en inkomstenheffing en de btw meer op, maar de vennootschapsbelasting daalde met 1 miljard euro naar 28 miljard euro. In zijn winstbericht meldt het CBS daarnaast dat niet-financiële bedrijven in het tweede kwartaal 2,1 miljard euro minder belasting betaalden dan een jaar eerder, ondanks de hogere winst.
Tekort is niet hetzelfde als schuld
Het tekort is een stroom: wat de overheid in een periode meer uitgeeft dan ze ontvangt. De schuld is een voorraad: alles wat openstaat. Meestal duwt een tekort de schuld omhoog. Toch lag de overheidsschuld halverwege 2026 met 524 miljard euro op hetzelfde niveau als eind 2025. Volgens het CBS komt dat doordat de overheid eind 2025 al leningen aanging, die deels zijn gebruikt voor uitgaven van begin 2026.
Omdat de economie groeide, daalde de schuld als deel van het bruto binnenlands product (bbp), de schuldquote, van 44,7 procent naar 43,7 procent.
Voor beide maten gelden Europese normen, vastgelegd in een protocol bij de EU-verdragen: een tekort van hoogstens 3 procent van het bbp in een jaar en een schuld van hoogstens 60 procent. Gemeten over vier kwartalen, van het derde kwartaal van 2025 tot en met het tweede kwartaal van 2026, kwam het tekort volgens het CBS uit op 1,9 procent van het bbp. Het CPB raamt het tekort op 2,7 procent van het bbp in 2026 en 2,2 procent in 2027. Het ministerie van Financiën verwacht in de Miljoenennota 2027 dat het tekort tijdens de kabinetsperiode onder de Europese grens van 3 procent blijft.
Even anders kijken
Het tekort van de overheid en het hogere inkomen van huishoudens zijn voor een deel twee kanten van dezelfde rekening. De sociale uitkeringen zijn voor de overheid een uitgavenpost die snel groeide. Voor huishoudens zijn ze inkomen: het CBS noemt ze naast de lonen als reden dat het huishoudinkomen steeg. Wie alleen naar het tekort kijkt, of alleen naar de groei, ziet maar de helft van hetzelfde halfjaar.
