Studieschuld: wanneer is studiefinanciering een lening?

Studiefinanciering is geen bedrag met één vaste betekenis. Voor studenten in het mbo, aan een hogeschool of universiteit kunnen verschillende onderdelen samenkomen: een basisbeurs, mogelijk een aanvullende beurs, een studentenreisproduct en een lening. Voor het hoger onderwijs bestaat daarnaast collegegeldkrediet. De geldstroom op de rekening kan daardoor bestaan uit steun die uiteindelijk een gift wordt én geld dat met rente moet worden terugbetaald. Juist dat onderscheid verdwijnt gemakkelijk wanneer alle onderdelen in het dagelijks taalgebruik „studiefinanciering” heten. De regels hangen bovendien af van opleiding, leeftijd en de periode waarin iemand voor het eerst financiering kreeg.

Een lening is vanaf het begin een schuld. DUO laat studenten het leenbedrag aanpassen of stopzetten, maar het opgenomen bedrag blijft terugbetaalbaar. Rente gaat lopen vanaf de maand na ontvangst van de lening. Tijdens de studie stelt DUO het rentepercentage jaarlijks vast; na de studie geldt het percentage voor een periode van vijf jaar. Dat betekent niet dat elke student één levenslang tarief heeft. Het rentetarief kan veranderen, en daardoor kan de uiteindelijke som hoger uitvallen dan alleen de geleende hoofdsom. Hetzelfde geldt voor collegegeldkrediet: de naam suggereert een afzonderlijke voorziening, maar ook dit is een lening.

De basisbeurs en aanvullende beurs vragen een andere lezing. Bij mbo niveau 1 en 2 zijn de basisbeurs, aanvullende beurs en het reisproduct volgens DUO een gift. Voor mbo niveau 3 en 4 en voor het hoger onderwijs zijn deze onderdelen doorgaans een prestatiebeurs. Ze worden pas definitief een gift wanneer binnen tien jaar een diploma wordt behaald; uitzonderingen zijn mogelijk. De aanvullende beurs hangt onder meer af van het inkomen van de ouders. Een student kan dus recht hebben op een bedrag zonder dat het op het moment van ontvangst al onvoorwaardelijk een gift is. Het is belangrijk om de prestatievoorwaarden apart te houden van de rentedragende lening.

Ook de duur van het recht is niet voor ieder onderdeel gelijk. Bij een gewone vierjarige opleiding in het hoger onderwijs noemt DUO vier jaar basisbeurs en aanvullende beurs, vijf jaar studentenreisproduct en zeven jaar de mogelijkheid om te lenen of collegegeldkrediet te gebruiken. Voor andere opleidingen en situaties gelden afwijkende termijnen. Een extra studiejaar kan daarom betekenen dat beurs en reisproduct zijn uitgeput, terwijl lenen nog mogelijk is. Wie alleen kijkt naar de totale periode waarin DUO geld uitbetaalt, mist dat de samenstelling en de toekomstige schuld in de loop van een studie kunnen veranderen.

Wanneer de studiefinanciering stopt, begint de terugbetaling doorgaans niet de volgende maand. Volgens DUO start op 1 januari na het stoppen eerst een aanloopfase van twee jaar. In die fase hoeft nog niet verplicht te worden afgelost, maar de rente loopt door. Daarna volgt de aflosfase. De maximale looptijd is afhankelijk van de toepasselijke terugbetalingsregels: bij sommige stelsels vijftien jaar, bij andere vijfendertig jaar. Het stelsel waarin iemand valt, hangt onder meer samen met de datum waarop de studiefinanciering begon en de gevolgde opleiding. Daarom zegt de uitspraak „je hebt altijd 35 jaar” te weinig.

Het maandbedrag is evenmin voor iedereen hetzelfde percentage van de schuld. DUO berekent een wettelijk maandbedrag en kijkt daarnaast naar de draagkracht op basis van inkomen en omstandigheden. Als de draagkracht lager is, kan het verplichte bedrag omlaag. Een lager maandbedrag verlaagt de schuld langzamer en kan meer rente over de looptijd betekenen. Aan het einde van de toepasselijke aflosperiode kan een resterende schuld onder de regels worden kwijtgescholden. De kern van het leenstelsel is daarmee een reeks keuzes en voorwaarden: welk onderdeel is gift of prestatiebeurs, welk bedrag is lening, hoe ontwikkelt de rente zich en welk aflosregime is van toepassing.