Ze heet Trix, en voor veel kinderen is zij de reden om überhaupt een museum in te willen. Het skelet van de Tyrannosaurus rex is het bekendste object van Naturalis Biodiversity Center, en het museum bouwt zijn uitnodiging eromheen: tickets met starttijd, een aparte Rexperience rond Trix, een reis door de wereld van de dinosaurussen en door Nederland tijdens de laatste ijstijd. Zo bekeken is Naturalis een publiekstrekker als elk ander groot museum. Alleen: dat is maar één van de functies die onder dit dak zitten.
Naturalis noemt zichzelf het nationaal onderzoeksinstituut op het gebied van biodiversiteit. Volgens het instituut werken er meer dan honderd onderzoekers in zeven onderzoeksgroepen, aangevuld met tientallen promovendi en postdocs. Dat is geen afdelinkje achter een tentoonstelling, dat is een wetenschappelijk bedrijf op zichzelf.
In eigen woorden combineert Naturalis de rollen van rijksmuseum, academisch onderzoeksinstituut en erfgoedinstelling. Dat zijn drie taken die elk op een andere manier waarde leveren en die elk een eigen soort geld aantrekken. Een rijksmuseum verkoopt beleving aan bezoekers, een onderzoeksinstituut levert kennis, en een erfgoedinstelling bewaart iets voor wie er over honderd jaar naar wil kijken.
Dat maakt het economische plaatje anders dan bij een bioscoop. Een bioscoop verdient aan stoelen; is de zaal leeg, dan is de avond mislukt. Bij Naturalis is een rustige dinsdag geen mislukking, want achter de schermen draait de collectie gewoon door. Die collectie omvat naar opgave van het instituut miljoenen objecten en wordt ook door onderzoekers buiten Leiden gebruikt, onder meer via collectiediensten en een online ontsloten collectie. De bezoeker die voor Trix komt, loopt langs dezelfde soort objecten waarmee wetenschappers vaststellen welke soorten verdwijnen en welke terugkomen. Publiek en onderzoek delen dus mensen, collectie en huisvesting.
Concreet betekent dat: een bezoekerscijfer zegt bij Naturalis weinig over de totale waarde of de kostenstructuur. Kaartverkoop en de toeslag voor de Rexperience zijn eigen inkomsten uit bezoek. Hoe het onderzoeksdeel wordt betaald, vertellen de hier geraadpleegde bronnen niet; het staat in elk geval niet vast dat entreegeld dat werk draagt, en bij een instituut van deze omvang ligt dat ook niet voor de hand. Wie wil weten hoe zo'n instelling financieel in elkaar zit, moet minstens vier posten naast elkaar leggen: publieke bijdragen, onderzoeksfinanciering, personeelskosten en eigen inkomsten uit bezoek en diensten. Pas dan zie je of het museum het onderzoek draagt, het onderzoek het museum, of dat beide op eigen benen staan.
Dat de twee functies zo verweven zijn, is geen toeval maar geschiedenis. De wortels van Naturalis liggen bij het Rijksmuseum van Natuurlijke Historie, dat in 1820 in Leiden werd opgericht op initiatief van Coenraad Temminck. Dat museum was lange tijd vooral een wetenschappelijke instelling: beperkt toegankelijk voor publiek en in sommige perioden zelfs gesloten. Pas in 1986 viel het besluit dat het een echt publieksmuseum moest worden. Het onderzoek was er dus eerder dan het publiek; het publiek is er later bij gekomen.
De huidige organisatie kwam voort uit het samengaan van meerdere natuurhistorische instituten en draagt sindsdien de naam Naturalis Biodiversity Center. Wie fuseert, voegt niet alleen collecties samen maar ook loonlijsten, depots en gebouwen. Dat vraagt om vastgoed.
Een collectie van miljoenen objecten stel je niet tentoon in een kantoorpand, en een dinosaurus past niet in een gewone zaal. De nieuwbouw die in 2019 openging, ontworpen door Neutelings Riedijk Architecten, maakte het instituut volgens de beschikbare bronnen aanzienlijk groter. Zo'n gebouw is ook een economische beslissing: één huis voor twee functies, waarin dure onderdelen als depots en laboratoria gedeeld worden in plaats van dubbel gebouwd. Dat je die keuze niet terugziet in de prijs van je kaartje, maakt hem niet minder wezenlijk.
Het instituut vat zijn eigen missie samen als het versnellen van het begrip van biodiversiteit en het stimuleren van de samenleving om de natuurlijke wereld te koesteren. Dat klinkt als een missie, maar het is ook een verdienmodel met twee poten. De ene poot loopt via jou, met een ticket in de hand. De andere loopt via onderzoek en de kennis die de collectie oplevert voor anderen. Wie Naturalis alleen als kaartverkoopbedrijf beoordeelt, telt dus maar de helft.
Praktisch: Naturalis Biodiversity Center staat in Leiden. Tickets met starttijd koop je online, ook met Museumkaart of de VriendenLoterij VIP-kaart; de Rexperience rond Trix boek je apart, tegen een toeslag bovenop het gewone ticket. Trix zelf staat in de dinozaal en die kun je ook zonder Rexperience bezoeken. En als je er toch bent: bedenk dat de vlinder in de vitrine daar niet alleen hangt om mooi te zijn. Ergens in hetzelfde gebouw werkt iemand aan de vraag of zijn soortgenoten er over dertig jaar nog zijn. Dat is de tweede functie, en die zit in dezelfde entreeprijs.
Bronnen, bijschriften en beeldrechten
